ST. Konveyör - İç Lojistik - 20 Ekim 2009

Tarih dünyanın ilk konveyörüne Suriye’de rastlandığını yazar. Dereden su taşımak için kovaları ipe asarak yapmışlar. Konveyörün ne zaman bant şeklini aldığı bilinmiyor, ancak endüstrideki ilk kullanım yerinin İngiltere’de, önce un hemen sonra da çırçır fabrikalarında olduğunu yazıyor. Buhar makinesi ile tahrik edilip değirmene buğday taşımışlar.
Konveyörün imalat istasyonları arasında yarı mamulleri taşımak için kullanılması, diğer deyişle montaj hattının yaratılması insanlığın büyük buluşlarındadır. Çoğu kişi montaj hatlarının Henry Ford tarafından icat edildiğini zannederse de ilk kullanıldıkları yer mezbahalardır. Her ne kadar mezbahalarda montajdan çok demontaj işlemi yapılıyor olsa da Ford oradan esinlenmiştir. Ford otomobil hobisi olan bir kişidir. Ne var ki hobi zaman içinde büyük bir hırsa dönüşür. Ülkesinde yeteri kadar otomobil yapacak usta bulunmadığından çareyi ustaların yaptığı işleri küçük parçalar haline getirerek herkesin yapabilmesini sağlamakta bulur. Ancak zaman kazanmak için iş paketlerini eşzamanlı veya paralel biçimde yapmak zorunludur. Bunun yolunu ararken 1913 yılında bir mezbahada gördüğü çengelli konveyör sistemi kendisine ilham kaynağı olur. Montaj hattı sayesinde tek bir otomobilin parçalarının montaj süresi 12 saatten önce beş saate, sonra da bir buçuk saate inmiştir. Hatta hız rekoru denemesi ile üç dakika yakalanır. Ford’un uyguladığı montaj hattı sayesinde 1914 yılında bir endüstri işçisi dört aylık kazancı ile bir otomobil sahibi olabilmektedir. (Ford mezbahaya gitmek yerine tarih okumuş olsaydı, 1797 yılında Eli Whitney’in ABD ordusu için ürettiği 10.000 makineli tüfeği montaj hattı üzerinde ürettiğini öğrenebilirdi.) 
Sonrasında İtalya, Almanya, Fransa da konveyörü ve montaj hatlarını hızla benimser. İkinci dünya savaşı sırasında montaj hatları patlama yapar. Patlama kelimesi çok yerindedir, çünkü bombalar montaj hatları ile yapılır olmuştur. Hatta tanklar ve uçaklar da. Devasa B-17 modelleri her 63 dakikada bir hattan piste çıkmaktadır. O da bu krizde iflasını istemiş olan General Motors’un uygulamasıdır.
Montaj hatları her üretim tipinde fayda yaratma potansiyeline sahiptirler. Üretimin en başından başlayarak son ürünün hazırlandığı bitiş noktasına kadar her yerde değer yaratabilirler. Bugün otomobilden başka müzik setleri, kameralar, mutfak cihazları, TV, elektrik motorları, mobilyalar, pompalar, bilgisayarlar ve çevre üniteleri, telefonlar konveyörün dönüşüme uğramış şekli olan montaj hatları üzerinde üretilmektedirler.
Konveyörlerin montaj hatlarına dönüşmelerinin önemli bir etkisi üretkenlik artışı ise diğeri de kadınların endüstride çalışmalarını kolaylaştırmasıdır. Erkeklerden daha sabırlı olan kadınlar, küçük elleri, becerilerinin yüksekliği ve daha az paraya razı olmaları nedeniyle montaj hatlarının kenarında ekonomik özgürlüklerini bulmuşlardır.
Ancak sürekli aynı işi yapmak sabır taşını bile çatlatır. Charlie Chaplin’in ‘Modern Zamanlar’ filminde alaya aldığı somun sıkma gibi basit işlerin mesai boyunca sayısız tekrarı, ruhsal problemlere neden olduğunun anlaşılması, diğer deyişle böylesi bir işin insanca olmaması, firmaları montaj hatlarını tasarımlarken dikkate almalarını zorunlu kılmıştır. Bir yaklaşım işleri olabildiğince robotlara transfer etmektir. Diğeri de işleri rotasyonlu yaptırmaktır. Bugün her iki yöntemin de yaygın biçimde kullanıldığı görülmektedir.
Konveyörleri anlamadan imalat sistemlerinden yüksek performans alınması beklenmemelidir.