ST. Elektrik - Enerji - 25 Şubat 2010

Enerji dünyanın pek çok dilinde benzer şekilde telaffuz edilen ve insanların çok küçük yaşlarda kullanmaya başladıkları bir kelimedir. Halkın anlamını bilmeden, yanlış kullanımı sorun yaratmaz. Örneğin gazetelerde enerji santralleri denmesi, hatta bunu mühendislerin sohbet sırasında söylemeleri de önemli değildir. Ancak konu ciddileştiğinde güç santrali denmesi zorunludur. Ne olacak canım, güç birim zamandaki enerjidir şeklinde savunma yapılabilir ama bilim çok küçük farklılıklar üzerine kurulu olduğu için dikkat edilmesi gerekir. Ne İngilizce ne de Fransızca gazetelerde, dergilerde bugüne kadar ‘enerji santrali’ ifadesine rastlamış değilim, hep ‘güç santrali’ denir. Ancak enerji bizde o kadar genel geçer hale geldi ki güç dememiz gereken yerlerde de enerji demekteyiz. Bir gün bizim de ecnebiler gibi bunu düzelteceğimizi umuyorum. Umuyorum çünkü eski kitaplarda kuvvet santrali yazdığını da çok gördüm. Oradan yavaş yavaş güce doğru ilerliyoruz…

                         *                       *                       *

Güç kıtlığı ve dolayısıyla pahalılığı yaşayan dünya insanı bir yandan arzı, diğer yandan da verimliliği arttırma çalışmaları içinde. Verimlilik artışları çalışmalarında en sağlıklı analiz yöntemi ekserji (İng. Exergy) kavramı ile yapılan analizler. Belirli bir miktardaki ürünü üretmek adına ne kadar enerji girdisine gerek olduğunu anlamak için tesis içindeki enerji akışının izini sürmek gerekli. Ekserji analizi bunu doğru yapmamızı sağlayan yöntem. Ekserjinin en yalın tanımı ‘işe yarayan enerji’ şeklinde. Örneğin bilgisayarlar bir saat içinde ortalama 200W güç çekerler. Bunun yalnızca 6W’ı yazılımın CPU’da icra edilmesinde kullanılır, geri kalanı faydalı işe dönüşmemektedir. Demek ki bilgisayarların ekserjisi 6Wh, enerji verimlilikleri de %3 düzeyindedir. (Bu aşamada ekserji enerji verimliliği imiş diyerek enerji-güç arasındaki fark gibi küçümsersek bir noktaya varamayız!)  Ekserjinin bir başka tanımı; ‘güç sisteminden elde edilebilecek maksimum faydalı iş’ şeklindedir. Genellikle en yüksek ekserji elektrikte en düşük ekserji ise fosil yakıtlardadır.
                     
*                       *                       *

Ekserji kavramı Avrupa ve Kuzey Amerika’da yaygın biçimde kullanılan, hatta popüler olan bir kavramdır. Günlük gazete makalelerinde sıklıkla adı geçmekte, halkın aşina olması nedeniyle yanına açıklama veya tanım eklenmesine gerek duyulmamaktadır. ABD’de ve Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde maliyet analizi ile birleştirilerek ‘exergoeconomics’ adıyla kullanılmaktadır. Bu çalışmaların kökeni de 1980’lere dayanmaktadır.                                    
Elektrik mühendisliği Ohm yasasından ibaret değildir.