S.T. Elektrik-Enerji&Akıllı Binalar – 21 Temmuz 2008

Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ‘Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi’ndeki hatalar, eksiklikler, problemler ve şartname’nin güncel standardlar ile uyumsuzlukları yazı dizisi

Bilindiği üzere Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Teknik Şartnameleri Milli Savunma Bakanlığının inşaat milli ve Nato alt yapı hizmetleri ile Ulaştırma Bakanlığına bağlı genel müdürlüklere kanunlarla yapım yetkisi verilmiş olan özel ihtisas işleri hariç, kamu yapıları ve tesislerinin inşaat, onarım işlerinde  ve birçok diğer kurum ve kuruluş tarafından da kullanılmaktadır.
Yazı dizisinin amacı,  30.06.2007  tarihli ve 26568 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren Yapı İşleri İnşaat, Makine ve Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamelerine Dair Tebliği (Tebliğ No: YFK -2007/1)’nin ekinde yer alan, IV- Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi’nin incelenerek, şartnamedeki bölümlerin hatalarının, eksiklerinin, problemlerinin ve şartname’nin güncel standardlar ile uyumsuzluklarının    açıklanması ve gereken düzenlemelerin, değişikliklerin yapılması için önerilerdir.

YAZI DİZİSİ-1 YILDIRIMDAN KORUNMA (PARATONER) TESİSATI-2
İlk yazımda  Bayındırlık Bakanlığı Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi’nin Yıldırımdan Korunma Tesisatı ile ilgili yedinci bölümünün 7.8, 7.9, 7.12 nolu Standardlar ile ilişkisi olmayan aktif paratoner ve tesisatlarından bahseden maddeleri incelenmiştir. Bu yazımda yedinci bölümün diğer maddeleri incelenmiştir.
Madde 7.1 kapsam tanımının EN, IEC 62305-1, 2, 3, 4 standartlarına paralel olarak değiştirilmesini öneriyorum.
İlgili standartların kapsam bölümleri bilgilendirme amacıyla aşağıdadır.
EN 62305-1
Kapsam
Bu standard,
• Yapıların, bunların tesisatlarının, içindekilerin ve insanların,
• Yapılara bağlı hizmet tesisatlarının
yıldırımdan korunmasında takip edilecek genel prensipleri kapsar.

Aşağıdakiler bu standardın kapsamı dışındadır:
• Demiryolu sistemleri,
• Taşıt araçları, gemiler, uçaklar, açık deniz tesisleri,
• Yer altındaki yüksek basınçlı boru hatları,
• Bir yapıya bağlı olmayan boru, elektrik ve telekomünikasyon hatları.
Not - Genellikle bu sistemler çeşitli makamların çıkardığı özel yönetmeliklere tabidir.
EN 62305-2
Kapsam
Bu standard toprağa düşen yıldırım çarpmalarından dolayı yapılarda veya hizmet tesisatlarında meydana gelen risklerin değerlendirilmesini kapsar.
Standardın amacı bu risklerin değerlendirilmesi için bir prosedür sağlamaktır. Risk için katlanılabilir üst sınır belirlendikten sonra, riskin katlanılabilir seviyeye veya bunun altına düşürülebilmesi için bu prosedür uygun korunma tedbirlerinin seçilmesini de temin eder.

EN 62305-3
Kapsam
Bu standard, bir yapının yıldırımdan korunma sistemi (LPS) vasıtasıyla fiziksel hasara karşı korunması ve bir LPS’nin yakınında oluşan dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı canlılara vereceği zararın önlenmesi ile ilgili kuralları kapsar (IEC 62305-1).
Bu standard, aşağıdakilere uygulanır:
a) Yüksekliklerinde sınırlama olmaksızın yapılarda kullanılan bir LPS’nin tasarımı, monte edilmesi ve bakımı,
b) Dokunma ve adım gerilimlerinin oluşturduğu zararlara karşı canlıları korumaya yönelik tedbirlerin belirlenmesi.

Not 1- Patlama riski nedeniyle çevresinde tehlike oluşturan yapılardaki bir LPS için özel kurallar inceleme aşamasındadır. Bu gibi durumlar için ek bilgiler, geçici bir süre kullanım amacıyla Ek D’de verilmektedir.
Not 2- Bu standard, aşırı gerilimler nedeniyle elektrik ve elektronik sistemlerin arızalanmasına karşı koruma sağlamayı amaçlamamaktadır. Bu gibi durumlar için özel kurallar IEC 62305-4’te verilmektedir.

EN 62305-4
Kapsam
Bu standard, bir yapıda bulunan elektrik ve elektronik sistemler için yıldırım elektromanyetik darbesinin sebep olduğu kalıcı arızalara karşı riski azaltma imkânı sağlayan LEMP’ten korunma tedbirleri sisteminin (LPMS) tasarım, tesis, muayene bakım ve deneyi ile ilgili bilgileri kapsar.
Bu standard, elektronik sistemlerin yanlış fonksiyon göstermesine sebep olabilen yıldırım nedeniyle oluşan elektromanyetik girişimlere karşı korunmayı kapsamaz. Ancak, Ek A’da verilen bilgiler, bu gibi bozulmaları değerlendirmek için de kullanılabilir. Elektromanyetik girişimlere karşı korunma tedbirleri, IEC 60364-4-44 ve IEC 61000 serisi [1] kapsamındadır.

Bu standard, optimum korunma etkinliğini elde etme amacıyla girişimde bulunulmak suretiyle, elektrik ve elektronik sistem tasarımcısı ile korunma tedbirleri tasarımcısı arasında işbirliği sağlamaya yönelik yol gösterici mahiyette bilgiler sağlamaktadır.

Bu standard, elektrik ve elektronik sistemlerin ayrıntılı tasarımını kapsamaz.
Genel Teknik Şartname Madde 7.2, 7.9, 7.10, 7.13, 7.18’de yıldırımdan korunma sistemi tasarımı ile ilgili TS 622, TS IEC 61024 standartları atıf edilmekte olup maalesef tümüyle hatalıdır.
TS 622 standardı 1990 yılında yayınlanmış bir standarttır. 05.06.2007 tarihinde TSE tarafından iptal edilmiş, yerine TS EN 62305-1 standardı yayınlanmıştır.
TS IEC 61024 standardı ifadesi ise hatalıdır, bu kodla tanımlı bir standard yoktur.
TSE tarafından 2002 yılında yayınlanmış  TS IEC 61024-1 , TS IEC 61024-1-1 standartları bulunmaktaydı. Bu standardlar  IEC tarafından 2006 yılında iptal edilmiş ve yerlerine IEC 62305-3, IEC 62305-1 standartları geçmiştir. Türk Standartları Enstitümüz tarafından da 20.07.2006  tarihinde  iptal edilerek TS EN 62305-3 , TS EN 62305-1 standartları yayınlanmıştır. Her iki Standardın Türkçesi 2007 yılında TSE tarafından yayınlanmıştır.
Bayındırlık  ve İskan Bakanlığı’nın Genel Teknik Şartnamesinin 30.06.2007 tarihinde resmi gazetede yayınlandığı  göz önüne alındığında; TSE tarafından iptal edilen standartların teknik şartname içinde yer almasını algılamak mümkün değildir.
Madde7.2, 7.3’ teki Tablo-1’de, Madde 7.8, 7.9, 7.12  ‘aktif paratoner’ bulunmaktadır. Bir önceki yazımda açıklandığı gibi  ilgili EN 62305 standardlarında bulunmayan ‘aktif paratoner’ lerin bu şartnameden çıkarılması gerekir.
Yedinci bölümün tümüyle değiştirilmesini sadece kapsam bölümünde yukarıdaki açıklamaların yapılmasını ve  diğer maddelerin tümüyle iptal edilerek sadece aşağıdaki standartların atıf edilmesi, atıf edilen standartlara göre tasarım ve uygulama yapılması gerektiğini düşünüyorum.
a) TS EN 62305-1
Yıldırımdan korunma - Bölüm 1: Genel kurallar 
     Bu standard yapıların ve hizmet tesisatlarının yıldırımdan korunma prensiplerini kapsar. 
b)  TS EN 62305-2
Yıldırımdan korunma - Bölüm 2: Risk yönetimi 
Bu standard toprağa düşen yıldırım çarpmalarından dolayı yapılarda veya hizmet tesisatlarında meydana gelen risklerin değerlendirilmesini kapsar.
c)  TS EN 62305-3
Yıldırımdan korunma – Bölüm 3: Yapılarda fiziksel hasar ve hayati tehlike 
Bu standard, bir yapının yıldırımdan korunma sistemi (LPS) vasıtasıyla fiziki hasara karşı korunması ve bir LPS’nin yakınında oluşan dokunma ve adım gerilimlerinden dolayı canlılara vereceği zarara karşı korunması ile ilgili kuralları kapsar. 
d)  TS EN 62305-4
     Yıldırımdan korunma – Bölüm 4: Yapılarda bulunan elektrik ve elektronik sistemler 
Bu standard, bir yapı içinde bulunan elektrik ve elektronik sistemler için yıldırım elektromanyetik darbesinin sebep olduğu kalıcı arızalara karşı riski azaltma imkânı sağlayan LEMP’ten korunma tedbirleri sisteminin (LPMS) tasarım, tesis, muayene bakım ve deneyi ile ilgili bilgileri kapsar.
Genel Teknik Şartnamenin yedinci bölümündeki  gereken değişikliklerin, öncelikle can ve mal güvenliği göz önüne alınarak hazırlanmış  güncel standartlara ve teknolojik gelişmelere uygun olarak Bayındırlık ve İskan Bakanlığımız tarafından en kısa zamanda yapılması dileğiyle…
Not:  Bundan sonraki yazımda Genel Teknik Şartnamesinin ‘Aydınlatma Armatürleri’ ile   ilgili maddelerinin incelemelerinin sonuçları ve görüşlerim açıklanacaktır.